Rola trzustki w trawieniu pokarmów jest nie do przecenienia ? bierze udział w rozkładzie najważniejszych składników odżywczych: białek, tłuszczy i węglowodanów. Dodatkowo wydziela hormony, które odpowiedzialne są m.in. za prawidłową gospodarkę węglowodanową w organizmie (1). Czym spowodowane są najczęstsze choroby trzustki? I jaką dietę należy stosować przy tych schorzeniach?

Trawienie i przemiana materii – rola trzustki

Trzustka, mimo że spełnia kluczową rolę w trawieniu pokarmów, jest położona poza przewodem pokarmowym. Wydzielina trzustki (tzw. sok trzustkowy) jest wyprowadzany przewodami do dwunastnicy – początkowej części jelita cienkiego. Trzustka pełni dwie zasadnicze funkcje: wewnątrzwydzielniczą i zewnątrzwydzielniczą. Ok. 2% narządu stanowią tzw. wyspy trzustkowe, które wydzielają insulinę i glukagon (niezbędne do regulacji gospodarki glukozą w organizmie), somatostatynę i polipeptyd trzustkowy (1).

Z kolei komórki pęcherzykowe są odpowiedzialne za jej funkcję zewnątrzwydzielniczą polegającą na produkcji enzymów trawiennych. Są one wydzielane do jelita w formie nieaktywnej (tzw. proenzymów) i odpowiadają za rozkład białek (enzymy proteolityczne), tłuszczy (enzymy lipolityczne) i węglowodanów (enzymy glikolityczne) (1, 3).  Wydzielone do światła jelita enzymy w postaci soku trzustkowego ulegają aktywacji. Po wymieszaniu się z treścią pokarmową rozpoczynają trawienie poszczególnych składników pokarmu. Procesy trawienne zapoczątkowane w dwunastnicy po kontakcie z enzymami są kontynuowane w czasie przechodzenia treści przez dalsze odcinki przewodu pokarmowego (1).

Jakie są najczęstsze choroby trzustki?

Ostre zapalenie trzustki (tzw. OZT) i przewlekłe zapalenie trzustki (tzw. PZT) to choroby o na ogół ciężkim przebiegu. Objawami ostrego zapalenia trzustki są: silny ból w jamie brzusznej, nudności oraz zwiększenie aktywności alfa-amylazy. Prowadzi do odwracalnego uszkodzenia trzustki, niekiedy wymaga leczenia szpitalnego. Z kolei przewlekłe zapalenie trzustki objawia się silnymi bólami brzucha, w późniejszym stadium choroby pojawia się zespół złego wchłaniania związany z biegunką tłuszczową, cukrzycą i utratą masy ciała (2).

A jakie są przyczyny tych chorób trzustki? W 80% przypadków OZT jest następstwem kamicy żółciowej lub nadmiernego spożycia alkoholu (4). Bezpośrednią przyczyną ostrego zapalenia trzustki jest zaburzenie mechanizmów aktywacji enzymów w komórkach trzustki, co sprawia, że zaczynają one działać już w obrębie tego narządu. Mówiąc prościej dochodzi do samotrawienia się trzustki i okolicznych tkanek (4). Przyczyna rozwoju przewlekłego zapalenia trzustki jest podobna, aż 80% przypadków spowodowanych jest nadużywaniem alkoholu. Choroba ta jest związana z długotrwałym, przewlekłym procesem zapalnym w miąższu trzustki, co prowadzi do nieodwracalnych zmian w jego obrębie (5).

Oprócz nadużywania alkoholu istnieje szereg czynników ryzyka, które zwiększają ryzyko rozwoju chorób trzustki, są to: zaburzenia lipidowe, cukrzyca, palenie tytoniu, dieta bogatotłuszczowa, kamica żółciowa, mocznica, zakażenia wirusowe i bakteryjne, zaburzenia autoimmunologiczne (2).

Trzustka – dieta w chorobie

Nieco inaczej wygląda postępowanie dietetyczne w różnych chorobach trzustki. Przy ostrym zapaleniu trzustki dieta jest ustalana indywidualnie na podstawie stanu zdrowia chorego. W pierwszym miesiącu rekonwalescencji ważne jest unikanie pobudzania działalności trzustki pokarmami. Należy znacznie ograniczyć zawartość tłuszczu w diecie, 4-5 małych posiłków spożywać regularnie w ciągu dnia, całkowicie wykluczyć alkohol, nie zaleca się także włączania do diety ciężkostrawnych produktów o dużej zawartości błonnika. Dieta w tym pierwszym okresie po ostrym zapaleniu trzustki powinna opierać się na lekkostrawnych produktach gotowanych na parze lub pieczonych w folii bez dodatku tłuszczu. Należy spożywać jasne pieczywo, chude mięso, drobne kasze, chudy nabiał, gotowane rozdrobnione owoce i warzywa. Warto wyeliminować mocną herbatę i kawę, które mogą zaostrzać dolegliwości, na rzecz rozcieńczonych soków owocowych i warzywnych i słabej herbaty. W kolejnych okresach można wprowadzać stopniowo mniej restrykcyjną dietę (2).

Zalecenia żywieniowe co do składu i metody obróbki pokarmów są podobne dla chorych z przewlekłym zapaleniem trzustki, z tą różnicą, że należy stosować wysokokaloryczną dietę z dziennym zapotrzebowaniem na poziomie około 2500 ? 3000 kcal. Codziennie powinno się spożywać 5-6 małych posiłków o jednakowej kaloryczności. Dodatkowo zalecana jest substytucja preparatami trzustkowymi oraz stosowanie suplementów witaminowych (A, z grupy B, D, E i K) i kwasu foliowego (2).

Przypisy:

  1. Dąbrowski A. Budowa i funkcje trzustki. Dostęp online: http://gastrologia.mp.pl/choroby/trzustka/51046,budowa-i-funkcje-trzustki.
    Data dostępu: 22.02.2017
  2. Wolnicka K. Dieta w chorobach trzustki. Dostęp online: http://dieta.mp.pl/diety/diety_w_chorobach/71913,dieta-w-chorobach-trzustki. Data dostępu: 22.02.2017
  3. The Digestive System. Dostęp online: http://www.webmd.com/digestive-disorders/digestive-system#1. Data dostępu: 22.02.2017
  4. Dąbrowski A. Ostre zapalenie trzustki. Dostęp online: http://gastrologia.mp.pl/choroby/trzustka/51047,ostre-zapalenie-trzustki. Data dostępu: 22.02.2017
  5. Dąbrowski A. Przewlekłe zapalenie trzustki. Dostęp online: http://gastrologia.mp.pl/choroby/trzustka/51048,przewlekle-zapalenie-trzustki. Data dostępu: 22.02.2017